เพียงความเป็นไปแห่งการหายใจเข้าและการหายใจออก      มิใช่กล่าวถึง
ด้วยสามารถการทำหายใจเข้าหายใจออกเป็นอารมณ์.  ส่วนความพิสดาร
ในบทนี้จักมีแจ้งในอานาปานกถา.
                    จบ  อรรถกถาอานันตริกสมาธิญาณนิทเทส


อรณวิหารญาณนิทเทส
          [๒๑๕]  ทัสนาธิปไตย    วิหาราธิคมอันสงบ  และปัญญาใน
ความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในผลสมาบัติอันประณีต     เป็นอรณ-
วิหารญาณอย่างไร  ?
           คำว่า     ทสฺสนาธิปเตยฺยํ   ความว่า  อนิจจานุปัสนา    ทุกขา-
นุปัสนา  อนัตตานุปัสนา   การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง  การพิจารณา
เห็นความทุกข์   การพิจารณาเห็นความเป็นอนัตตา  ในรูป   ในเวทนา
ในสัญญา  ในสังขาร  ในวิญญาณ  ในจักษุ  ฯลฯ  ในชราและมรณะ
เป็นทัสนาธิปไตยแต่ละอย่าง ๆ.
           [๒๑๖]คำว่า   สนฺโต  จ   วิหาราธิคโม   ความว่า  สุญญต-
วิหาร อนิมิตวิหาร อัปปณิหิตวิหาร  เป็นวิหาราธิคมอันสงบแต่ละ
อย่าง ๆ .

          คำว่า   ปณีตาธิมุตฺตตา     ความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปใน
ธรรมอันว่างเปล่า   ความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในธรรมอันไม่มีนิมิต
ความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในธรรมอันไม่มีที่ตั้ง     และความที่จิต
เป็นธรรมชาติน้อมไปในผลสมาบัติอันประณีตและอย่าง ๆ
          คำว่า  อรณวิหาโร  ความว่า  ปฐมฌาน  ทุติยฌาน   ตติยฌาน
จตุตถฌาน  อากาสานัญจายตนสมาบัติ   ฯลฯ เนวสัญญานาสัญญาตน-
สมาบัติ   เป็นอรณวิหารแต่ละอย่าง ๆ.
          คำว่า   อรณวิหาโร   ความว่า  ชื่อว่าอรณวิหาร   เพราะอรรถว่า
กระไร  ชื่อว่าอรณวิหาร     เพราะอรรถว่า   นำเสียงซึ่งนิวรณด้วยปฐม-
ฌาน     นำเสียซึ่งวิตกวิจารด้วยททุติยฌาน     นำเสียซึ่งปีติด้วยตติยฌาน
นำเสียซึ่งสุขและทุกข์ด้วยจตุตถฌาน  นำเสียซึ่งรูปสัญญา   ปฏิฆสัญญา-
นานัตตสัญญา   ด้วยอากาสานัญจายตนสมาบัติ    นำเสียซึ่งอากาสานัญ-
จายตนสัญญา  ด้วยวิญญาณัญจายตนสมาบัติ    นำเสียซึ่งวิญญาณัญจา-
ยตนสัญญา   ด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัติ    นำเสียซึ่งอากิญจัญญายตน-
สัญญา   ด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ    นี้ชื่อว่าอรณวิหาร.
          ชื่อว่าญาณ    เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น    ชื่อว่าปัญญา   เพราะ
อรรถว่ารู้ชัด   เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า  ทัสนาธิปไตย  วิหาราธิคม
อันสงบ  และปัญญาในความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในผลสมาบัติอัน
ประณีต   เป็นอรณวิหารญาณ.