๓๓.  อรรถกถาอรณวิหารญาณนิทเทส
            [๒๑๕ - ๒๑๖]   พึงทราบวินิจฉัยในอรณวิหารญาณนิทเทส  ดัง
ต่อไปนี้.   อนิจจานุปัสนาเป็นต้น    มีเนื้อความได้กล่าวไว้แล้ว.
            บทว่า   สุฺโต   วิหาโร - สุญญตวิหาร   ได้แก่     อรหัตผล-
สมาบัติอันเป็นไปแล้วโดยอาการแห่งสุญญตะคือความว่างเปล่า ของผู้ตั้ง
อยู่ในอนัตตานุปัสนา.
            บทว่า   อนิมิตฺโต  วิหาโร - อนิมิตวิหาร   ได้แก่    อรหัตผล-
สมาบัติอันเป็นไปแล้วโดยอาการแห่งอนิมิตตะ  คือไม่มีนิมิต  ของผู้ตั้งอยู่
ในอนิจจานุปัสนา.
            บทว่า  อปฺปณิหิโต   วิหาโร - อัปปณิหิตวิหาร  ได้แก่    อรหัต-
ผลสมาบัติโดยอาการแห่งอัปปณิหิตะ คือ  ไม่ตั้งอยู่ ของผู้ตั้งอยู่ในทุกขา-
นุปัสนา.
            บทว่า    สุญฺเต   อธิมุตฺตตา   ความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อม
ไปในธรรมอันว่างเปล่า   ได้แก่    ความที่จิตน้อมไปในธรรมชาติอันว่าง-
เปล่า   ด้วยสามารถแห่งปัญญาอันเป็นส่วนเบื้องต้นแห่งผลสมาบัติ.   แม้
ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.
            ด้วยบทมีอาทิว่า  ป€มํ  ฌานํ - ปฐมฌาน   ท่านกล่าวถึงฌาน
สมาบัติอันเป็นอารมณ์แห่งวิปัสสนาของผู้ใคร่    เพื่อจะเข้าถึงอรหัตผล-

สมาบัติ.   จริงอยู่   วิปัสสนาผลสมาบัติ    และฌานสมาบัติอันน้อมไปเพื่อ
ความประณีตของพระอรหันต์เท่านั้น   ย่อมควรเพื่อกล่าวว่า  อรณวิหาร
คือความสงบ   ความหมดทุกข์   เพราะละกิเลสทั้งปวงได้แล้ว.

         บทว่า  ป€เมน   ฌาเนน   นีวรเณ   หรตีติ   อรณวิหาโร-
ชื่อว่าอรณวิหาร   เพราะนำออกเสียซึ่งนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน.   อธิบายว่า
ปฐมฌานนั้นชื่อว่าอรณวิหาร   เพราะองค์ประกอบแห่งปฐมฌาน   ย่อม
นำออกเสียซึ่งนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน.     แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือน
กัน.    พึงทราบว่าท่านกล่าวถึงปฐมฌานนำออกเสียซึ่งนิวรณ์    เพราะ
ปฐมฌานเป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์  แม้พระอรหันต์จะไม่มีนิวรณ์.

          หากถามว่า   เพราะเหตุไรท่านจึงยกอรณวิหารญาณขึ้นแสดง  ๓
อย่างด้วยสามารถแห่งการน้อมไป  เพื่อความประณีตแห่งวิปัสสนา   ผล
และสมาบัติแล้วชี้แจงว่าฌานสมาบัตินั่นแหละเป็นอรณวิหาร.  ตอบว่า ๓
อย่างนั้นสำเร็จแล้ว  เพราะอรณวิหาร   ด้วยสามารถอุทเทส.  ความที่ฌาน
สมาบัติอันเป็นภูมิของผลสมาบัติและวิปัสสนา   เมื่อท่านไม่กล่าวไว้    ก็
ย่อมไม่สำเร็จ.     เพราะฉะนั้น   เพื่อยังอรณวิหารที่ไม่สำเร็จนั่นแหละ
ให้สำเร็จ  พึงทราบว่า  ท่านกล่าวบทมีอาทิว่า   ปฐมฌานเป็นอรณวิหาร.
          จริงอยู่    ความที่ฌานสมาบัติเหล่านั้นเป็นอรณวิหาร      แม้ไม่
สำเร็จด้วยสามารถแห่งอุทเทส   ก็เป็นอันสำเร็จได้    เพราะท่านกล่าวไว้