อีกประการหนึ่ง    ความเป็นไปแห่งตานี้แล     ของสัมปชาน
บุคคลผู้นิพพาน   ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ   ย่อมสิ้นไป   และความ
เป็นไปแห่งตาอื่นย่อมไม่เกิดขึ้น   ความเป็นไปแห่งหู  ฯลฯ ความเป็นไป
แห่งจมูก  ฯล ฯ  ความเป็นไปแห่งลิ้น  ฯลฯ  ความเป็นไปแห่งกาย ฯลฯ ความ
เป็นไปแห่งใจนี้แล    ของสัมปชานบุคคลผู้นิพพาน    ด้วยอนุปาทิเสส
นิพพานธาตุ   ย่อมสิ้นไป    และความเป็นไปแห่งใจอื่นย่อมไม่เกิดขึ้น
ปัญญาในความสิ้นไปแห่งความเป็นไปแห่งกิเลสและขันธ์   ของสัมปชาน
บุคคลนี้เป็นปรินิพพานญาณ.
           ชื่อว่าญาณ    เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น    ชื่อว่าปัญญา   เพราะ
อรรถว่ารู้ชัด   เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า   ปัญญาในความสิ้นไปแห่ง
ความเป็นไปแห่งกิเลสและขันธ์ของบุคคลผู้รู้สึกตัว   เป็นปรินิพพาน.


๓๕.  อรรถกถาปรินิพพานญาณนิทเทส 
            [๒๒๖]พึงทราบวินิจฉัยในปรินิพพานญาณนิทเทสดังต่อไปนี้.
บทว่า  อิธ  คือในศาสนานี้.  บทว่า  สมฺปชาโน - ผู้รู้สึกตัว  ความว่า
ผู้รู้สึกตัวด้วย   สัมปชัญญะ  ๔  เหล่านี้  คือ
            สาตถกสัมปชัญญะ  -  ความรู้ตัวในกิจที่ประโยชน์แก่ตัว  ๑
            สัปปายสัมปชัญญะ  -  ความรู้ตัวในปัจจัยที่สบาย  ๑

            โคจรสัมปชัญญะ - ความรู้ตัวในธรรมอันเป็นโคจร  ๑
            อสัมโมหสัมปชัญญะ - ความรู้ตัวในความไม่หลงงมงาย ๑.
            บทว่า   ปวตฺตํ - ยังความเป็นไป   คือ  ความเป็นไปแห่งปริยุฏ-
ฐานกิเลส   และความเป็นไปแห่งอนุสัยกิเลส   ตามสมควรในที่ทั้งปวง

            บทว่า  ปริยาทิยติ -  ให้สิ้นไป   คือ  ทำให้เป็นไปไม่ได้    ด้วย
สามารถแห่งวิกขัมภนปหานในธรรมทั้งหลายที่ท่านกล่าวด้วยอำนาจแห่ง
อุปจารและวิปัสสนา.      ด้วยสามารถแห่งตทังคปหานในธรรมทั้งหลาย
ที่ท่านกล่าวด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา.     ด้วยสามารถแห่งสมุจเฉทปหาน
ในธรรมทั้งหลายที่ท่านกล่าวด้วยอำนาจแห่งมรรค.     จริงอยู่    ท่านย่อ
ฌานสมาบัติมีทุติยฌานเป็นต้น   มหาวิปัสสนา      และมรรค    ไว้ด้วย
หัวข้อไปยาล.   เพราะญาณอันเป็นไปแล้วแก่ผู้พิจารณาญาณนั้น   ชื่อว่า
ปรินิพพานญาณ.   ฉะนั้น    จึงเป็นอันท่านกล่าวไว้ว่า    วิกฺขมฺภน-
ปรินิพฺพานํ  -  ปรินิพพานด้วยการข่มไว้,    ตทงฺคปรินิพฺพานํ  - ปริ-
นิพพานด้วยองค์แห่งธรรมนั้น,   สมุจฺเฉทปรินิพฺพานํ -  ปรินิพพาน
ด้วยตัดเด็ดขาด.   ด้วยบทเหล่านี้     ท่านจึงกล่าวถึงปัจจเวกขณญาณใน
การดับกิเลส.

           ด้วยบทมีอาทิว่า  อถวา  ปน - อีกประการหนึ่ง  พระสารีบุตรเถระ
แสดงถึงปัจจเวกขณญาณในการดับขันธ์.