บทว่า    อนุปาทิเสสาย   นิพฺพานธาตุยา - ด้วยอนุปาทิเสส
นิพพานธาตุ  ได้แก่  เพราะนิพพานธาตุ   มี  ๒ อย่าง   คือ  สอุปาทิเสส
นิพพานธาตุ  ๑  อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ  ๑.  ในนิพพานธาตุ  ๒  อย่าง
นั้น   ชื่อว่า   อุปาทิ   เพราะอรรถว่าอันบุคคลถือมั่น   คือ   ยึดถืออย่าง
แรงกล้าว่า   เรา   ของเรา.  บทว่าอุปาทินี้เป็นชื่อของขันธปัญจกะ.
          ชื่อว่า  อุปาทิเสสะ  เพราะอรรถว่าอุปาทินั่นแหละยังเหลืออยู่.
          ชื่อว่า  สอุปาทิเสสะ  เพราะอรรถว่าเป็นไปกับด้วยอุปาทิเสสะ
คือขันธ์  ๕  เหลืออยู่.
          ชื่อว่า  อนุปาทิเสสะ  เพราะอรรถว่าไม่มีอุปาทิเสสะในนิพพาน
ธาตุนี้.
         ท่านกล่าวถึงสอุปาทิเสสะก่อน  ส่วนนิพพานธาตุนี้เป็นอนุปาทิ-
เสสะ.   ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้น.
          บทว่า   จกฺขุปวตฺตํ - ความเป็นไปแห่งตา  คือ  ความปรากฏเกิด
ขึ้นทางตา.
           บทว่า    ปริยาทิยติ   ได้แก่   ย่อมสิ้นไป   คือ   ถูกย่ำยี.   ใน
บทที่เหลือมีนัยนี้.
                            จบ  อรรถกถาปรินิพพานญาณนิทเทส

สมสีสัฏฐญาณนิทเทส
          [๒๒๗]  ปัญญาในความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งปวง     ในการ
ตัดขาดโดยชอบและนิโรธ    เป็นสมสีสัฏฐญาณอย่างไร ?
           คำว่า   ธรรมทั้งปวง   คือ   ขันธ์  ๕   อายตนะ  ๑๒   ธาตุ ๑๘
กุศลธรรม  อกุศลธรรม  อัพยากตธรรม  กามาวจรธรรม   รูปาวจรธรรม
อรูปาวจรธรรม  โลกุตรธรรม.
           [๒๒๘]  คำว่า   สมฺมาสมุจฺเฉเท  -  ในการตัดขาดโดยชอบ
ความว่า   พระโยคาวจรย่อมตัดกามฉันทะขาดโดยชอบ   ด้วยเนกขัมมะ
ย่อมตัดพยาบาทขาดโดยชอบ    ด้วยความไม่พยาบาท   ย่อมตัดถีนมิทธะ
ขาดโดยชอบ   ด้วยอาโลกสัญญา   ย่อมตัดอุทธัจจะขาดโดยชอบ   ด้วย
ความไม่ฟุ้งซ่าน    ย่อมตัดวิจิกิจฉาขาดโดยชอบ   ด้วยการกำหนดธรรม
ย่อมตัดอวิชชาขาดโดยชอบ   ด้วยญาณ   ย่อมตัดอรติขาดโดยชอบ  ด้วย
ความปราโมทย์    ย่อมตัดนิวรณ์ขาดโดยชอบ    ด้วยปฐมฌาน    ฯลฯ
ย่อมตัดกิเลสทั้งปวงขาดโดยชอบ   ด้วยอรหัตมรรค.
           [๒๒๙]  คำว่า  นิโรเธ -  ในนิโรธ  ความว่า พระโยคาวจรย่อมทำ
กามฉันทะให้ดับ   ด้วยเนกขัมมะ  ย่อมทำพยาบาทให้ดับ   ด้วยความไม่
พยาบาท   ย่อมทำถีนมิทธะให้ดับ   ด้วยอาโลกสัญญา   ย่อมทำอุทธัจจะ
ให้ดับ   ด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน    ย่อมทำวิจิกิจฉาให้ดับ    ด้วยการกำหนด
ธรรม    ย่อมทำอวิชชาให้ดับด้วยญาณ    ย่อมทำอรติให้ดับ    ด้วยความ