ปราโมทย์   ย่อมทำนิวรณ์ให้ดับ   ด้วยปฐมฌาน   ฯลฯ    ย่อมทำกิเลส
ทั้งปวงให้ดับ  ด้วยอรหัตมรรค.

           [๒๓๐]  คำว่า    อนุปฏฺ€านตา - ความไม่ปรากฏ    ความว่า
บุคคลผู้ได้เนกขัมมะ   กามฉันทะย่อมไม่ปรากฏ   ผู้ได้ความไม่พยาบาท
ความพยาบาทย่อมไม่ปรากฏ   ผู้ได้อาโลกสัญญา  ถีนมิทธะย่อมไม่ปรากฏ
ผู้ได้ความไม่ฟุ้งซ่าน    อุทธัจจะย่อมไม่ปรากฏ    ผู้ได้การกำหนดธรรม
วิจิกิจฉาย่อมไม่ปรากฏ   ผู้ได้ญาณ   อวิชชาย่อมไม่ปรากฏ    ผู้ได้ความ
ปราโมทย์   อรติย่อมไม่ปรากฏ   ผู้ได้ปฐมฌาน   นิวรณ์ย่อมไม่ปรากฏ
ฯลฯ   ผู้ได้อรหัตมรรค   กิเลสทั้งปวงย่อมไม่ปรากฏ.

           [๒๓๑]  คำว่า  สมํ - สงบ   ความว่า   เนกขัมมะเป็นธรรมสงบ
เพราะท่านละกามฉันทะเสียแล้ว ความไม่พยาบาทเป็นธรรมสงบ   เพราะ
ท่านละความพยาบาทเสียแล้ว  อาโลกสัญญาเป็นธรรมสงบ  เพราะท่าน
ละถีนมิทธะเสียแล้ว     ความไม่ฟุ้งซ่านเป็นธรรมสงบ    เพราะท่านละ
อุทธัจจะเสียแล้ว      การกำหนดธรรมเป็นธรรมสงบ      เพราะท่านละ
วิจิกิจฉาเสียแล้ว    ญาณเป็นธรรมสงบ    เพราะท่านละอวิชชาเสียแล้ว
ความปราโมทย์เป็นธรรมสงบ    เพราะท่านละอรติเสียแล้ว    ปฐมฌาน
เป็นธรรมสงบ   เพราะท่านละนิวรณ์เสีย  ฯลฯ  อรหัตมรรคเป็นธรรม
สงบ   เพราะท่านละกิเลสทั้งปวงเสียแล้ว.

           [๒๓๒]  คำว่า   สีสํ -  เป็นประธาน    ความว่า    ธรรมเป็น
ประธาน  ๑๓ ประการ   คือ  ตัณหามีความกังวลเป็นประธาน  ๑ มานะ
มีความผูกพันเป็นประธาน  ๑        ทิฏฐิมีความยึดมั่นเป็นประธาน    ๑
อุทธัจจะมีความฟุ้งซ่านเป็นประธาน ๑    อวิชชามีกิเลสเป็นประธาน ๑
ศรัทธามีความน้อมใจเชื่อเป็นประธาน ๑    วิริยะมีความประคองไว้เป็น
ประธาน ๑  สติมีการเข้าไปตั้งไว้เป็นประธาน ๑  สมาธิมีความไม่ฟุ้งซ่าน
เป็นประธาน ๑   ปัญญามีความเห็นเป็นประธาน  ๑  ชีวิตินทรีย์มีความ
เป็นไปเป็นประธาน  ๑  วิโมกข์มีอารมณ์เป็นประธาน   ๑  นิโรธมีสังขาร
เป็นประธาน  ๑.
          ชื่อว่าญาณ     เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น    ชื่อว่าปัญญา    เพราะ
อรรถว่ารู้ชัด    เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า   ปัญญาในความไม่ปรากฏ
แห่งธรรมทั้งปวง  ในการตัดขาดโดยชอบและในนิโรธ   เป็นสมสีสัฏฐ-
ญาณ.


๓๖.  อรรถกถาสมสีสัฏฐญาณนิทเทส
          [๒๒๗ - ๒๓๒]พึงทราบวินิจฉัยในสมสีสัฏฐญาณนิทเทสดังต่อ
ไปนี้   พึงทราบการสงเคราะห์ทั้งหมด   ด้วยหมวด   ๑๐  มีอาทิว่า  ปญฺ-
จกฺขนฺธา - ขันธ์ทั้งหลาย  ๕. จริงอยู่  ท่านมิได้จัดธรรมทั้งหมดไว้.