๙๒๒ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑
| บทว่า ธมฺมฏฺเน - โดยสภาพที่เป็นธรรม คือ โดยสภาพที่ |
| เป็นธรรมมีการทรงไว้ซึ่งสภาพเป็นต้น. |
| บทว่า ธาตฏฺเน - โดยสภาพที่เป็นธาตุ คือ โดยสภาพที่เป็น |
| ธาตุมีความไม่มีชีวะเป็นต้น. |
| บทว่า าตฏฺเน - โดยสภาพที่อาจรู้ คือ โดยสภาพที่อาจรู้ |
| ด้วยญาณอันเป็นโลกิยะและโลกุตระ. พึงทราบว่ามีสภาพอาจรู้แม้ใน |
| บทนี้เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวไว้ว่า ทิฏฺํ - รูปที่เห็น สุตํ - เสียงที่ |
| ได้ยิน มุตํ - อารมณ์ ๓ ที่รู้ วิญฺาตํ - ธรรมที่รู้แล้วเป็นรูป โดย |
| อรรถมีสภาพที่อาจเห็นได้เป็นต้น ฉะนั้น. |
| บทว่า สจฺฉิกิริยฏฺเน - โดยสภาพที่ควรทำให้แจ้ง คือ โดย |
| สภาพที่ควรทำให้ประจักษ์โดยอารมณ์. |
| บทว่า ผุสนฏฺเน - โดยสภาพที่ควรถูกต้อง ถือ โดยสภาพ |
| ที่ควรถูกต้องบ่อย ๆ โดยอารมณ์ของสภาพที่ทำให้ประจักษ์แล้ว. |
| บทว่า อภิสมยฏฺเน - โดยสภาพที่ควรตรัสรู้ คือ โดยสภาพ |
| ที่ควรตรัสรู้ด้วยญาณอันเป็นโลกิยะ. ถึงแม้ท่านกล่าวญาณหนึ่ง ๆ ว่า |
| ปัญญาในสภาพถ่องแท้เป็นญาณในวิวัฏฏะ คือ นิพพาน จริง. ปัญญาที่ |
| ควรรู้ยิ่งเป็นญาณในสภาพที่ควรรู้. ปัญญาที่ควรทำให้แจ้งเป็นญาณใน |
| สภาพที่ควรถูกต้อง. อนึ่ง ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า |
| สมวาเย ขเณ กาเล สมูเห เหตุทิฏฺิสุ |
| ปฏิลาเภ ปหาเน จ ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ. |
| พระโยคาวจรย่อมปรากฏในหมู่ ขณะ กาล |
| ที่ประชุม เหตุ ทิฏฐิ การได้ การละ และในการ |
| แทงตลอด. |
| ในการพรรณนาคาถา ท่านกล่าวอรรถแห่งปฏิเวธ แห่งอภิสมย- |
| ศัพท์. แต่ถึงดังนั้นในที่นี้พึงทราบสภาพต่าง ๆ แห่งธรรมเหล่านั้นด้วย |
| อรรถตามที่กล่าวแล้ว. เพราะในอรรถกานั่นแหละท่านกล่าวถึงการ |
| ตรัสรู้ธรรมด้วยสามารถแห่งญาณอันเป็นโลกิยะ. |
| บทว่า กามจฺฉนฺโท นานตฺตํ - กามฉันทะเป็นความต่าง ๆ ความ |
| ว่า กามฉันทะเป็นสภาพต่าง ๆ เพราะมีอารมณ์ต่าง ๆ โดยมีความ |
| ฟุ้งซ่าน. พึงทราบกิเลสทั้งหมด ด้วยประการฉะนี้. |
| บทว่า เนกฺขมฺมํ เอกตฺตํ - เนกขัมมะเป็นอันเดียวกัน ความว่า |
| เนกขัมมะมีสภาพเป็นอันเดียวกันโดยมีจิตเป็นเอกกัคตา และโดยไม่มี |
| ความฟุ้งซ่านของอารมณ์ต่าง ๆ. พึงทราบกุศลทั้งปวงด้วยประการฉะนี้. |
| ในที่นี้พึงทราบความต่างแห่งอกุศลทั้งหลายมีพยาบาทเป็นต้น ที่ท่านย่อ |
| ไว้โดยไปยาลด้วยอรรถตามที่กล่าวแล้ว. อนึ่ง พึงทราบความต่างของ |
| ธรรมเบื้องต่ำ ๆ มีวิตกวิจารเป็นต้น โดยเป็นสภาพหยาบกว่าธรรม |
| เบื้องสูง ๆ. เพราะการแทงตลอดความต่าง ๆ และความเป็นอันเดียวกัน |