๙๓๖    ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑    ๙๓๗
          บทว่า   อปฺปตฺตสฺส  ปตฺติยา - เพื่อบรรลุอรหัตผลที่ยังไม่บรรลุ
คือ   เพื่อต้องการบรรลุอรหัตผล.
          บทว่า  อตฺถิ   อายวํ  ได้แก่   ความเพียรมีอยู่.   ปาฐะว่า  อายาวํ
บ้าง
          บทว่า  ตสฺมิมฺปิ  าเน   อนุปฺปตฺ -  แต่เมื่อยังไม่บรรลุฐานะนั้น
คือ  เมื่อยังไม่บรรลุอริยมรรคอันเป็นเหตุแห่งอรหัตผลนั้น  ด้วยสามารถ
แห่งการปรารภความเพียรนั้น.
          บทว่า  ตปฺปจฺจยาปิ   เวทยิตํ   คือ  เพราะฐานะแห่งพระอรหัต
เป็นปัจจัย   ย่อมมีกุศลเวทนา  ด้วยบทนี้      ท่านถือเอาโลกุตรเวทนา
ที่เกิดแล้ว    เกิดพร้อมกับมรรค ๔.    แต่อาจารย์บางพวกพรรณนาไว้ว่า
บทว่า   อายวํ  คือ  การปฏิบัติ.   บทว่า  ตสฺมิมฺปิ  €าเน  อนุปฺปตฺเต-
เมื่อยังไม่บรรลุฐานะแม้นั้น   คือ   บรรลุภูมินั้น   ดังนี้.
                     จบ   อรรถกถาปเทสวิหารญาณนิทเทส
วิวัฏฏญาณฉักกนิทเทส
            [๒๔๖]  ปัญญาในความมีกุศลธรรมเป็นอธิบดี    เป็นสัญญา-
วิวัฏฏญาณอย่างไร ?
            ปัญญาในความมีเนกขัมมะเป็นอธิบดี     ย่อมหลีกออกจากกาม-
ฉันทะด้วยปัญญาเครื่องรู้ดี    เพราะฉะนั้น   ปัญญาในความมีกุศลธรรม
เป็นอธิบดี  จึงเป็นสัญญาวิวัฏฏญาณ  ปัญญาในความมีความไม่พยาบาท
เป็นอธิบดี  ย่อมหลีกออกจากพยาบาทด้วยปัญญาเป็นเครื่องรู้ดี    เพราะ
ฉะนั้น   ปัญญาในความมีกุศลธรรมเป็นอธิบดี  จึงเป็นสัญญาวิวัฏฏญาณ
ปัญญาในความมีอาโลกสัญญาเป็นอธิบดี     ย่อมหลีกออกจากถีนมิทธะ
ด้วยปัญญาเป็นเครื่องรู้ดี. . . ปัญญาในความมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นอธิบดี
ย่อมหลีกออกจากอุทธัจจะด้วยปัญญาเป็นเครื่องรู้ดี. . .   ปัญญาในความ
มีการกำหนดธรรมเป็นอธิบดี  ย่อมหลีกออกจากวิจิกิจฉาด้วยปัญญาเป็น
เครื่องรู้ดี. . .ปัญญาในความมีญาณเป็นอธิบดี   ย่อมหลีกออกจากอวิชชา
ด้วยปัญญาเป็นเครื่องรู้ดี . . .ปัญญาในความมีปราโมทย์เป็นอธิบดี  ย่อม
หลีกออกจากอรติด้วยปัญญาเป็นเครื่องรู้ดี ...ปัญญาในความมีปฐมฌาน
เป็นอธิบดี     ย่อมหลีกออกจากนิวรณ์ด้วยปัญญาเป็นเครื่องรู้ดี   ฯลฯ
ปัญญาในความมีอรหัตมรรคเป็นอธิบดี    ย่อมหลีกออกจากกิเลสทั้งปวง
ด้วยปัญญาเป็นเครื่องรู้ดี   เพราะฉะนั้น   ปัญญาในความมีกุศลธรรม
เป็นอธิบดี   จึงเป็นสัญญาวิวัฏฏญาณ.
           ชื่อว่าญาณ    เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น     ชื่อว่าปัญญา   เพราะ
อรรถว่ารู้ชัด   เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า  ปัญญาในความมีกุศลธรรม
เป็นอธิบดี   เป็นสัญญาวิวัฏฏญาณ.