๙๓๘    ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑    ๙๓๙
          [๒๔๗]  ปัญญาในธรรมเป็นเหตุหลีกออกจากความเป็นต่าง ๆ
เป็นเจโตวิวัฏฏญาณอย่างไร ?
          กามฉันทะเป็นความเป็นต่าง ๆ    เนกขัมมะเป็นอย่างเดียว    เมื่อ
พระโยคาวจรคิดถึงความที่เนกขัมมะเป็นธรรมอย่างเดียว    จิตย่อมหลีก
ออกจากกามฉันทะ   เพราะฉะนั้น  ปัญญาในธรรมเป็นเหตุหลีกออกจาก
ความเป็นต่าง ๆ   จึงเป็นเจโตวิวัฏฏญาณ    พยาบาทเป็นความเป็นต่าง ๆ
ความไม่พยาบาทเป็นอย่างเดียว   เมื่อพระโยคาวจรคิดถึงความที่ความไม่
พยาบาทฟ้อนรำอย่างเดียว     จิตย่อมหลีกออกจากพยาบาท     เพราะ
ฉะนั้น     ปัญญาในธรรมเป็นเหตุหลีกออกจากความเป็นต่าง ๆ  จึงเป็น
เจโตวิวัฏฏญาน    ถีนมิทธะเป็นความเป็นต่าง ๆ  อาโลกสัญญาเป็นอย่าง
เดียว    เมื่อพระโยคาวจรคิดถึงความที่อาโลกสัญญาเป็นธรรมอย่างเดียว
จิตย่อมหลีกออกจากถีนมิทธะ   เพราะฉะนั้น ปัญญาในธรรมเป็นเหตุหลีก
ออกจากความเป็นต่าง ๆ    จึงเป็นเจโตวิวัฏฏญาณ   ฯลฯ   กิเลสทั้งปวง
เป็นความเป็นต่างๆ อรหัตมรรคเป็นอย่างเดียว  เมื่อพระโยคาวจรคิดถึง
ความที่อรหัตมรรคฟ้อนรำอย่างเดียว        จิตย่อมหลีกออกจากกิเลส
ทั้งปวง   เพราะฉะนั้น    ปัญญาในธรรมเป็นเหตุหลีกออกจากความเป็น
ต่างๆ   จึงเป็นเจโตวิวัฏฏญาณ.
          ชื่อว่าญาณ   เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น   ชื่อว่าปัญญา   เพราะ
อรรถว่ารู้ชัด     เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า   ปัญญาในธรรมเป็นเหตุ
หลีกออกจากความเป็นต่างๆ   เป็นเจโตวิวัฏฏญาณ.
           [๒๔๘]  ปัญญาในการอธิฏฐาน  เป็นจิตตวิวัฏฏญาณอย่างไร ?
           พระโยคาวจรละกามฉันทะ    ย่อมอธิฏฐานด้วยสามารถแห่ง
เนกขัมมะ   เมื่อละพยาบาท    ย่อมอธิฏฐานจิตด้วยสามารถแห่งความไม่
พยาบาท  เมื่อละถีนมิทธะ  ย่อมอธิฏฐานจิตด้วยสามารถแห่งอาโลกสัญญา
ฯล ฯ  เมื่อละกิเลสทั้งปวง  ย่อมอธิฏฐานจิตด้วยสามารถแห่งอรหัตมรรค
เพราะฉะนั้น    ปัญญาในการอธิฏฐานแต่ละอย่าง   จึงเป็นจิตตวิวัฏฏญาณ
แต่ละอย่าง.
          ชื่อว่าญาณ   เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น    ชื่อว่าปัญญา   เพราะ
อรรถว่ารู้ชัด   เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า   ปัญญาในการอธิษฐานเป็น
จิตตวิวัฏฏญาณ.
          [๒๔๙]  ปัญญาในธรรมอันว่างเปล่า     เป็นญาณวิวัฏฏญาณ
อย่างไร ?
           เมื่อพระโยคาวจรรู้ชัดและเห็นแจ้งตามความเป็นจริงว่า        ตา
ว่างเปล่าจากตน   จากสิ่งที่เนื่องด้วยตน  จากความเที่ยง  จากความยั่งยืน
จากความคงที่   หรือจากความไม่แปรปรวนเป็นธรรมดา    ญาณย่อมหลีก
ออกจากความยึดในกาม   เพราะฉะนั้น    ปัญญาในธรรมอันว่างเปล่า
จึงเป็นญาณวิวัฏฏญาณ     เมื่อพระโยคาวจรรู้ชัดและเห็นแจ้งตามความ
เป็นจริงว่า   หูว่างเปล่า   ฯลฯ    จมูกว่างเปล่า    ลิ้นว่างเปล่า    กายว่าง
เปล่า   ใจว่างเปล่า    จากตน    จากสิ่งที่เนื่องด้วยตน     จากความเที่ยง