ด้วยอำนาจจิตมีราคะเป็นต้น. วา  ศัพท์   ในบทมีอาทิว่า  สราคํ  วา   เป็น
สมุจจยัตถะ  คือ  อรรถว่ารวบรวม.

            ในบทนั้น    จิตสหรคตด้วยโลภะ  ๘  อย่าง     ชื่อว่าจิตมีราคะ.
กุศลจิตและอัพยากตจิตเป็นไปในภูมิ      ที่เหลือชื่อว่าจิตปราศจากราคะ.

            ส่วนจิต  ๔  ดวงเหล่านี้   คือ  จิตที่สหรคตด้วยโทมนัส  ๒  ดวง
จิตที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ  ๒  ดวง   ไม่สงเคราะห์เข้าในทุกะ
นี้.    แต่พระเถระบางพวกสงเคราะห์จิตแม้เหล่านี้     ด้วยบทว่า   วีตราค
-  ปราศจากราคะ.

            ส่วนจิตสหรคตด้วยโทมนัส  ๒  อย่าง   ชื่อว่าจิตมีโทสะ.  กุศลจิต
และอัพยากตจิต   เป็นไปในภูมิ  ๔  แม้ทั้งหมด    ชื่อว่าจิตปราศจากโทสะ.
อกุศลจิต  ๑๐  ที่เหลือไม่สงเคราะห์เข้าในทุกะนี้.   แต่พระเถระบางพวก
สงเคราะห์อกุศลจิตแม้เหล่านั้นด้วยบทว่า    วีตโทสํ - ปราศจากโทสะ.
            แต่ในบทนี้ว่า    สโมหํ    วีตโมหํ - จิตมีโมหะ    จิตปราศจาก
โมหะ      สองบทนี้สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ    ด้วยสามารถเป็น
เอกเหตุกะของโมหะ  ชื่อว่าจิตมีโมหะ.   อกุศลจิตแม้  ๑๒  อย่าง  พึงทราบ
ว่า  ชื่อว่าจิตมีโมหะ  เพราะโมหะเกิดในอกุศลทั้งหมด.   กุศลและอัพยากฤต
ที่เหลือเป็นจิตปราศจากโมหะ.

            ส่วนจิตที่เนื้อด้วยถีนมิทธะเป็นจิตหดหู่      จิตที่เนื่องด้วยอุท-
ธัจจะเป็นจิตฟุ้งซ่าน.
            รูปาวจรจิตและอรูปาวจรจิต   เป็นจิตมหรคต.   จิตเป็นไปในภูมิ
๓  แม้ทั้งหมดเป็นจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า.  โลกุตรจิตเป็นจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า
            จิตที่ถึงอุปจาระและจิตถึงอัปปนา    เป็นจิตมีสมาธิ.   จิตที่ไม่ถึง
ทั้งสองอย่างนั้นเป็นจิตไม่มิสมาธิ.
            จิตที่ถึงตทังควิมุตติ   วิกขัมภนวิมุตติ    สมุจเฉทวิมุตติ  ปฏิปัส-
สัทธิวิมุตติ   และนิสสรณวิมุตติ  เป็นจิตพ้นแล้ว.   จิตที่ไม่ถึงวิมุตติ ๕ นี้
พึงทราบว่า   เป็นจิตยังไม่พ้นแล้ว.
            ภิกษุผู้ได้เจโตปริยญาณ   ย่อมรู้จิตแม้มีประเภท  ๑๖  อย่าง
            ปุถุชนทั้งหลายย่อมไม่รู้มรรคจิต     และผลจิต   ของพระอริยะ
ทั้งหลาย.   แม้พระอริยะชั้นต่ำ   ก็ไม่รู้มรรคจิต  และผลจิต   ของพระ-
อริยะชั้นสูง ๆ แต่พระอริยะชั้นสูง ๆ ย่อมรู้จิตของพระอริยะชั้นต่ำ ๆ ด้วย
ประการฉะนี้.
                           จบ  อรรถกถาเจโตปริยญาณนิทเทส