จึงมีสังขาร    มีอธิบายดังต่อไปนี้     ผลเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งใด     สิ่งนั้น
ก็เป็นปัจจัย.
            บทว่า   ปฏิจฺจ - อาศัย  คือ ไม่พราก.   อธิบายว่า  ไม่บอกคืน.
            บทว่า   เอติ   คือ   ย่อมเกิดขึ้นและย่อมเป็นไป.    อีกอย่างหนึ่ง
มีอรรถว่า เป็นอุปการะ  เป็นปัจจัย. อวิชชานั้นด้วยเป็นปัจจัยด้วย เพราะ
เหตุนั้น    ชื่อว่าอวิชชาเป็นปัจจัย.      เพราะฉะนั้น      ควรประกอบว่า
อวิชฺชาปจฺจยา   สงฺขารา   สมฺภวนฺติ -  เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย   จึงมี
สังขาร.   พึงทำการประกอบ   สมฺภวนฺติ   ศัพท์   แม้ด้วยบทที่เหลือ.

            อนึ่ง    ในบทว่าโสกะเป็นต้น   มีความดังต่อไปนี้.    ความแห้งใจ
ชื่อว่า  โสกะ.   ความคร่ำครวญ  ชื่อว่า   ปริเทวะ.    สิ่งที่สิ้นไปได้ยาก
ชื่อว่า   ทุกขะ   หรือสิ่งน่ากลัว  ๒   อย่าง   คือ   ด้วยสามารถแห่งความ
เกิด  และความตั้งอยู่   ชื่อว่า   ทุกข์.   ความเสียใจ   ชื่อว่า    โทมนัส.
ความแค้นใจยิ่ง   ชื่อว่า   อุปายาส.
            ในบทนี้ว่า  สมฺภวนฺติ - ย่อมมี  คือ  ย่อมเกิด.
            บทว่า  เอวํ    เป็นบทแสดงนัยที่แสดงแล้ว.   ด้วยบทนั้น  พระ-
สารีบุตรเถระแสดงว่า  ด้วยเหตุมีอวิชชาเป็นต้น. มิใช่ด้วยลัทธิทั้งหลาย
มีพระเจ้าสร้างขึ้นเป็นต้น.
            บทว่า  เอตสฺส  คือ   ตามที่กล่าวแล้ว.

            บทว่า  เกวลสฺส - ทั้งสิ้น  คือ  ไม่มีปน  หรือสิ้นเชิง.
            บทว่า  ทุกฺขกฺขนฺธสฺส  คือ  กองทุกข์.  มิใช่แห่งสัตว์   มิใช่
แห่งสุข   และความงามเป็นต้น.
            บทว่า  สมุทโย  คือ  เกิด.  บทว่า  โหติ  คือมี

            ในบทเหล่านั้น  อวิชชาเป็นอย่างไร  ?   คือ  ความไม่รู้ทุกข์   ไม่
รู้ทุกขสมุทัย   ไม่รู้ทุกขนิโวธ    ไม่รู้ทุกุขนิโรธคามินีปฏิปทา    ไม่รู้ที่
สุดเบื้องต้น   ไม่รู้ที่สุดเบื้องปลาย       ไม่รู้ทั้งที่สุดเบื้องต้นทั้งที่สุดเบื้อง
ปลาย    ไม่รู้ในธรรมอันอาศัยกันเกิดขึ้น   คือ   อิทัปปัจจยตา  -  สิ่งนี้
เป็นปัจจัยของสิ่งนี้.
             สังขารเป็นอย่างไร  ?   คือ   ปุญญาภิสังขาร      อปุญญาภิสังขาร
อาเนญชาภิสังขาร,   กายสังขาร   วจีสังขาร    จิตตสังขาร,     กามาวจร-
กุศลเจตนา ๘   รูปาวจรกุศลเจตนา   ๕   ชื่อว่าปุญญาภิสังขาร,    อกุศล-
เจตนา ๑๒   ชื่อว่าอปุญญาภิสังขาร,     อรูปาวจรกุศลเจตนา ๕   ชื่อว่า
อาเนญชาภิสังขาร.    กายสัญเจตนา   ชื่อว่ากายสังขาร.     วจีสัญเจตนา
ชื่อว่าวจีสังขาร.   มโนสัญเจตนา   ชื่อว่าจิตตสังขาร.
            ในข้อนั้นพึงมีคำถามว่า จะพึงรู้ข้อนั้นได้อย่างไรว่าสังขารเหล่านั้น
ย่อมมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย.      รู้ได้เพราะความมีอวิชชา.      จริงอยู่
ความไม่รู้   กล่าวคือ   อวิชชาในทุกข์เป็นต้น    อันภิกษุใดละไม่ได้แล้ว.