๙๙๒ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑
| วิญาณนี้เป็นเพียงธรรมได้ปัจจัยแล้ว ย่อม | |
| เข้าถึงภพอื่นด้วยประการฉะนี้ ความเคลื่อนไปจาก | |
| ภพ ย่อมไม่มีแก่วิญญาณนั้น วิญญาณเว้นเหตุจาก | |
| ภพนั้นก็มีไม่ได้. | |
| ท่านอธิบายว่า วิญญาณนี้เกิดขึ้นเพียงอาศัยรูปธรรมและอรูป- | |
| ธรรมเป็นปัจจัยอันได้แล้ว ย่อมเข้าถึงภพอื่น มิใช่สัตว์ มิใช่ชีวะด้วย | |
| ประการฉะนี้ อนึ่ง ความเคลื่อนจากภพในอดีตมาในภพนี้ของวิญญาณ | |
| นั้นก็ไม่มี ความปรากฏของวิญญาณในโลกนี้ เว้นเหตุจากภพอดีตก็มี | |
| ไม่ได้. อนึ่ง ในบทนี้ท่านกล่าวว่า การจุติโดยการเคลื่อนไปมีก่อน. | |
| การปฏิสนธิโดยการสืบต่อระหว่างภพเป็นต้น มีภายหลัง. | |
| ในบทนี้พระสารีบุตรเถระกล่าวไว้ว่า เมื่อมีความไม่เคลื่อนไป | |
| ปรากฏอย่างนี้ จะพึงมีผลของสิ่งอื่นโดยความเป็นอื่น เพราะขันธ์ใน | |
| อัตภาพมนุษย์นี้ดับไป เพราะกรรมอันเป็นปัจจัยของผลไม่ไปในวิญ- | |
| ญาณนั้น มิใช่หรือ. อนึ่ง เมื่อไม่มีผู้เสพ ผลจะพึงมีแก่ใครเล่า. | |
| เพราะฉะนั้น วิธีนี้จึงไม่งาม. | |
| ท่านกล่าวไว้ในบทนี้ว่า | |
| สนฺตาเน ยํ ผลํ เอตํ นาญฺสฺส น จ อญฺโต | |
| พีชานํ อภิสงฺขาโร เอตสฺสตฺถสฺส สาธโก. |
| ผลใดในสันดาน ผลนี้มิใช่ของกรรมอื่น |
| และไม่มีแต่กรรมอัน การปรุงแต่งพืชทั้งหลายเป็น |
| ข้อพิสูจน์เนื้อความนี้. |
| ผลสฺสุปฺปติยา เอว สิทฺธา ภุญฺชกสมฺมติ |
| ผลุปฺปาเทน รุกฺขสฺส ยถา ผลติสมฺมติ. |
| สมมติว่า บุคคลผู้เสวยสำเร็จ เพราะความ |
| เกิดขึ้นแห่งผล ก็เหมือนกับสมมติว่า ต้นไม้ย่อม |
| ผลิผล เพราะความเกิดขึ้นแห่งผล. |
| แม้ผู้ใดพึงกล่าวว่า เมื่อเป็นอย่างนี้ สังขารเหล่านี้มีอยู่ก็ตาม |
| ไม่มีอยู่ก็ตาม พึงเป็นปัจจัยแก่ผล. อนึ่ง ผิว่า มีอยู่ในขณะเป็นไป |
| นั่นแหละ ก็พึงเป็นวิบากแห่งสังขารเหล่านั้น. ครั้นไม่มีอยู่ สังขาร |
| ทั้งหลาย พึงนำมาซึ่งผลเป็นนิจทั้งก่อนและหลังจากความเป็นไป. ปัญหา |
| กรรมนั้นพึงตอบกะผู้นั้นอย่างนี้ว่า |
| กฏตฺตา ปจฺจยา เอเต น จ นิจฺจผลาวหา |
| ปาฏิโภคาทิกํ ตตฺถ เวทิตพฺพํ นิทสฺสนํ. |
| สังขารเหล่านี้เป็นปัจจัยเพราะกระทำ มิใช่ |
| นำมาซึ่งผลเป็นนิจเลย ในเรื่องนั้น พึงทราบเรื่อง |
| นายประกันเป็นต้น เป็นตัวอย่าง. |