ยตนะ  ๑   โสตายตนะ ๑  ฆานายตนะ  ๑  ชิวหายตนะ  ๑  กายายตนะ ๑
มนายตนะ ๑.
             ในบทนั้น   พึงมีคำถามว่า   ข้อนั้นจะพึงรู้ได้อย่างไรว่า  นามรูป
เป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ.     ตอบว่า    รู้ได้เพราะมีในความเป็นนามรูป.
จริงอยู่  อายตนะนั้น ๆ  ย่อมมีในความเป็นแห่งนามและรูปนั้น ๆ.  มิใช่
 มีในที่อื่น.
             บทว่า    สฬายตนปจฺจยา    ผสฺโส - เพราะมีสฬายตนะเป็น
ปัจจัย  จึงมีผัสสะ   ความว่า
                   ผัสสะอย่างสังเขปมี  ๖ อย่าง มีจักขุสัมผัส
             เป็นต้น.  โดยพิสดารมี ๓๒ อย่าง  ดุจวิญญาณ.
             บทว่า   ผสฺสปจฺจยา   เวทนา - เพราะมีผัสสะเป็นปัจจัย   จึงมี
เวทนา   ความว่า
                    ท่านกล่าวเวทนา  มีจักขุสัมผัสสชาเวทนา
            เป็นต้นโดยทวาร  เวทนาเหล่านั้นโดยประเภทมี  ๖
            แต่ในที่นี้เวทนา   มี  ๓๒.
            บทว่า   เวทนาปจฺจยา  ตณฺหา - เพราะเวทนาเป็นปัจจัย      จึง
มีตัณหา   ความว่า
                    ในที่นี้    ท่านแสดงตัณหา  ๖  อย่าง  โดย
            พระเภท   มีรูปตัณหาเป็นต้น    ตัณหาอย่างหนึ่ง ๆ

            รู้กันว่ามี  ๓ อย่าง     โดยอาการที่เป็นไปในเวทนา
            นั้น.
                     ผู้มีทุกข์ย่อมปรารถนาสุข        ผู้มีสุขย่อม
            ปรารถนาให้ยิ่ง ๆ ไป แต่อุเบกขาเป็นสุขอย่างเดียว
            เพราะสงบ.
                     เพราะฉะนั้น ห เวทนา ๓ อย่าง   เป็นปัจจัย
           แก่ตัณหา   พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแสวงคุณใหญ่
           จึงตรัสว่า    เพราะมีเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา.
           บทว่า   ตณฺหาปจฺจยา   อุปาทานํ  เพราะมีตัณหาเป็นปัจจัย
จึงมีอุปาทาน  ความว่า  อุปาทาน  ๔  คือ  กามุปาทาน ๑  ทิฏฐุปาทาน ๑
สีลัพพตุปาทาน ๑   อัตตวาทุปาทาน  ๑.

            บทว่า  อุปาทานปจฺจยา  ภโว  -  เพราะมีอุปาทานเป็นปัจจัย  จึง
มีภพ.     ในที่นี้ท่านประสงค์เอากรรมภพ.      แต่ท่านกล่าวอุปปัตติภพ
ด้วยการมุ่งถึงศัพท์.
            บทว่า  ภวปจฺจย   ชาติ - เพราะมีภพเป็นปัจจัย   จึงมีชาติ    คือ
ความปรากฏแห่งปฏิสนธิขันธ์   เพราะมีกรรมภพเป็นปัจจัย.
            ในบทนั้น   หากจะพึงมีคำถามว่า   ข้อนั้นจะพึงรู้ได้อย่างไรเล่า
ว่า    ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติ.    ตอบว่า  รู้ได้   เพราะแสดงถึงความต่างกัน
มีเลวและประณีตเป็นต้น  แม้ในความเสมอกันโดยปัจจัยภายนอก  ท่าน